ريا وچگونگي اصلاح اين عمل وداشتن اخلاص عمل

پرسشگر گرامی با سلام سپاس از ارتباط تان با این مرکز
ریا نقطه مقابل اخلاص است. در آیات و روایات اسلامی از ریا کاری مذمت شده است . ولی اگر قصد شما از انجام کار های مستحبی منزلت و شهرت پیدا کردن پیدا کردن در نزد دیگران نباشد، ریا شمرده نمی شود .
شیطان برای آن که انسان را از انجام برخی عبادات و اعمال به خصوص مستحبی محروم کند، یا به فعل معصیتی وادار نماید، با ایجاد شک و شبهات یا صورت هایی شبیه ریا، شخص را در تردید و تحیّر قرار می دهد. با اصرار و تقویت آن، فرد را از انجام آن کار خوب منصرف می کند.
برای محروم نمودن فرد از فیض نماز اوّل وقت، یا نماز جماعت و یا خواندن آن در مسجد، و یا خواندن نماز شب، وسوسه می کند که این کارها را برای خودنمایی و شهرت‏طلبی انجام می دهی، در حالی که شخص در عمق جان خود، چنین عقیده‏ای ندارد. برای آن که فرد را از تقیّد به دین و رعایت نمودن حریم واجبات و محرّمات منصرف کند، در خاطرش می اندازد که کار شما برای ریا، خودنمایی، خودشیرینی، مقدس مأبی و نظایر آن است، در حالی که واقعاً چنین نیست. همه این‏ها از مکرها و دام‏های شیطان است .
بهترین راه برای مقابله با آن ، این است که اصلاً فکر ریا بودن یا نبودن را در این امور کنار بگذارید . در مورد نظر دیگران در مورد اعمال خود فکر نکنید تا بر اساس نظر دیگران بخواهید تصمیم بگیرید .
یکی از علمای اخلاق می فرمایند: "یکی از اقسام ریا، ترک عمل از ترس گرفتار شدن به ریا است. کسی که چنین عملی انجام می دهد، کار شیطان را آسان کرده و او را از افساد (و وسوسه کردن) بی نیاز نموده است.(1)
بنا براین اگر دیدی شیطان دست بردار نیست ، به وسوسه او توجه نکن و به او بگو : من می خواهم عمل ریایی انجام دهم .به تو ربطی ندارد . می خواهم عمل باطل انجام دهم. به تو مربوط نیست . پس از مدتی مداومت بر این کار شیطان از نفوذ در شما مأیوس می شود و شما را رها خواهد کرد .
راه مبارزه با ریا کاری عبارتند از:
__________________
1- تقویت ایمان به خدا و حاضر و ناظر دانستن خدا در همه جا و نسبت به همه چیز؛
وقتی کسی خود را در محضر خدا یافت و در حضور دائمی و بدون غیبت الهی دید، هرگز به غیر خدا توجه نمی‏کند، چون خدا را یک لحظه غایب نمی‏بیند تا به دیگری توجه کند. به دلیل اهمیت و نقش عملی شناخت خدا و یقین به یگانگی او است که قرآن بیش از هر موضوعی به آن عنایت دارد. بر حضور خدا در تمام عرصه‏ها تأکید می‏ورزد:« وَ هُوَ مَعَکُمْ اَیْنَما کُنْتُم؛ او با شما است ،هر جا که باشید».(2)
وقتی که شخصی نماز خود را به دقت و خشوع کامل انجام می‏دهد تا به همراهانش نشان دهد که چه بنده خالص و خاضعی است، معلوم می‏شود که بُعد خداشناسی او آن قدر ضعیف است که چند نفر را در ردیف خدا قرار می‏دهد . این خود تحقیر خدا و تعظیم دیگران است. شرک بودن ریا هم به همین جهت است.
ریا از آن جا ناشی می‌شود که انسان خیال می‌کند در مقابل خداوند، مردم چیزی هستند . می‌شود با جلب توجه مردم، انسان به جاه و مقامی برسد. این شرک در توحید افعالی است . آدمی با باور به توحید افعالی از ریا خلاص می‌شود . یعنی این که انسان واقعاً یک واقعیت قطعی را درک و قبول کند و آن این است که همه چیز دست خداست . دل‌های مردم نیز در اراده و اختیار او است . اگر به یقین بدانیم کسی که با خدا است، همه چیز دارد و کسی که از او جدا است، هیچ چیز ندارد و ایمان حقیقی به قرآن داشته باشیم که می‌فرماید : " همه عزت ها از آن خداست " هرگز برای جلب توجه مردم و کسب وجاهت و آبرو یا جلب اعتماد آن ها خود را آلوده به اعمال نفاق آلوده و ریایی نمی‌کنیم .
فرعون با تمام قدرت برای نابودی حضرت موسی(ع) اقدام کرد . چقدر نوزاد پسر را کشت تا بچه‌ای را که بر باد دهنده تخت و تاج او خواهد بود، در نطفه خفه کند، ولی اراده حق تعالی بر این بود که موسی(ع) در دربار فرعون پرورش یابد . پس اگر قلب یقین کند چنانچه همه عالم تصمیم به نابودی یا بی آبرو کردن ما بگیرند، ولی مشیت الهی بر عکس آن باشد، همان خواهد شد که قلم تقدیر نوشته است ، هرگز اعمال ریایی از ما سر نمی‌زند.
2- علم یقینی و معرفت قطعی و اطمینان بخش به قدرت خدا و باور کردن عجز و ناتوانی غیر او در پاداش دادن؛
زمانی که شخص یقین کند و باور نماید که کسی جز خدا نمی‏تواند در قیامت به او پاداش نیکو دهد، هیچ عملی را بدون قصد الهی انجام نمی‏دهد.کسی را در قدرت و عظمت هموزن خالق یکتا قرار نمی‏دهد.
3- استعاذه و پناه بردن به خدا:
بهترین راه فرار از ریاکاری پناه بردن به خدای مهربان است. یعنی انسان باید پیوسته خود را در زیر بال و رحمت خاصّ خدا قرار دهد .به لطف سرشار او پناهنده شود و خویشتن را به او بسپارد.
4- توجه به فرجام و سرانجام ریاکاران در دنیا و آخرت:
اما در دنیا تاریخ و سرگذشت افراد، عبرت خوبی است . انسان با دقت در تاریخ زندگی و سرنوشت ریاکاران در این جهان می‏فهمد که درون و باطن ریاکار، سرانجام فاش می‏شود . مردم می‏فهمند که او ادعای قداست داشته و نه کسوت قداست. چه بسیار افرادی که متظاهر به دینداری و دیانت بوده‏اند، ولی پس از گذشت زمان، مشخص شده که آن ها از قداست و دینداری، ابزاری برای شکار مردم ساخته، دین شان برای رسیدن به دنیا بوده است. اما آخرت: با مراجعه به آیات قرآن و روایات معلوم می‏شود که ریاکاران در آخرت در شدیدترین عذاب خواهند بود ،در حدی که دوزخیان از عذاب آن ها در رنج و عذاب خواهند بود.(3)
بنده‏ای که به خودش علاقه دارد و دلش برای خویشتن می‏سوزد، آیا حاضر می‏شود عملی را در دنیا انجام دهد و در مقابل آن در آخرت عذاب ببیند؟اگر بدانیم ریا همچون آتش سوزانی است که در خرمن اعماق انسان می‌افتد و همه را خاکستر می‌کند و نه تنها عبادات و طاعات انسان را بر باد می‌دهد، بلکه گناه عظیمی است که مایه روسیاهی صاحب آن در دنیا و آخرت است، اگر توجه داشته باشیم ریا مانند موریانه ای است که ستون‌های کاخ سعادت را از درون تهی می‌کند و بر سر صاحبش ویران می‌سازد، چنانچه بدانیم ریا نوعی شرک است و بدبخت ترین مردم در قیامت ریا کارانند، کارهای مان را با ریا تباه نمی‌کنیم و خط بطلان بر اعمالمان نمی‌کشیم.(4)
5- مخفی کاری:
راه‏های چهارگانه پیشین چاره‏اندیشی و مبارزه با ریاکاری در بعد نظری بود . آخرین چاره برای تمرین بی ریایی و خالص سازی عمل عبادی، این است که برای مدتی مخفی سازی کنیم و کارهای خیر خود را به دور از چشم دیگران انجام دهد ، مثلاً در میان جمع و در منظر افراد صدقه ندهد . زیارات ، نمازهای مستحبی و سایر عبادت های غیر واجب را حتی المقدور تا مدتی دور از چشم آشنایان انجام دهد تا به تدریج برنفس خود مسلط شود .
حضرت علی(ع) اعمال مخفیانه و پنهانی را از گنج‏های نیکوکاری خوانده . پیامبر فرموده : آن عبادت اجرش بزرگ تر است که مخفیانه‏تر باشد. (5) نیز فرموده: عبادت پنهانی بهتر از عبادت علنی و آشکار است.(6)
حضرت امام صادق (ع) می‏فرماید:
صدقه و نماز و روزه و کلیه کارهای خوب اگر مستحبی باشد، بهتر است پنهانی صورت گیرد . اگر واجب باشد، بهتر است که آشکارا انجام پذیرد.(7)
6- پرهیز از بازگویی:
کسی که برای کسب رضایت الهی و برای تقرب جستن به خدا دست به عبادت یا عمل خیر می‏زند، نباید آن را نقل مجالس و ورد زبان خود قرار دهد؛ زیرا عبادات در نامه عمل او نوشته شده و نیازی نیست که آن‏ها را در مجالس دوستانه بازگو کند. نقل پیوسته آن ها، انسان را به تدریج به ریاکاری وادار می‏کند.

در پایان شما را به خواندن کتاب‏های زیر توصیه می‏کنم:
1- بحث پیرامون عجب و ریا از سید احمد فهری زنجانی که مطالب اخلاقی و عرفانی امام خمینی را در باب ریا جمع‏آوری نموده و بسیار خواندنی است.
2- ترجمه المراقبات از میرزا جواد ملکی تبریزی.
3- حدیث 2 از چهل حدیث امام خمینی (ره)
4- کتاب اخلاق ،مؤلف سید عبدالله شبر ،مترجم محمد رضا جباران
**********
پی­نوشت­ها:
1. سید عبداللَّه شبر، الاخلاق، ترجمه محمد رضا جباران، ص 272.
2. حدید(57) آیه 4.
3. محدث نوری ، مستدرک الوسائل، ناشر ، مؤسسه آل البیت - قم - چاپ سال 1408 ، ج 1 ص 107.
4. امام خمینی، چهل حدیث، ناشر ، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی ، چاپ دوازدهم ، سال 1376، ص 52؛
5. شیخ صدوق ، عیون اخبار الرضا(ع)، ناشر ، دار العلم للنشر ( جهان ) ، سال نشر ، 1378 ه ق ، ج 2، ص 38.
6. المتقی الهندی ، کنز العمال، ناشر ، مؤسسه الرساله - بیروت - لبنان ،سنه النشر ، 1409 ه ق ، حدیث 5273.
7. نعمان بن محمد التمیمی المغربی ، دعائم الاسلام، ناشر ،دا رالمعارف ، مصر ، سنه النشر ، 1385 ه ق ، ج 1، ص 241 .