ما و خدا

پرسشگر گرامی با سلام سپاس از ارتباط تان با این مرکز
قبل از هر چيز، روح حقیقت جوي شما را مي ستاييم و اميدواريم اين روحيه را براي خود حفظ نماييد ؛ در عين حال توجه داشته باشيد كه تفكر محض و بدون برخورداري از منابع مطمئن و ابزاري براي بررسي و تطبيق انديشه ها همواره به سرانجام مطلوبي نخواهد رسيد. مهم آن است كه انسان از ديدگاه هاي گوناگون بهره ببرد و در نهايت با فكر خود درستي يا نادرستي آن ها را مورد بررسي قرار دهد .
اما درمورد سوال مشهور فلسفه آفرينش انسان و ديگر موجودات و در نهايت فلسفه آفرينش جهان كه بسيار هم ارزشمند و مهم است و به هيچ وجه شيطاني و غير منطقي نيست، بايد گفت :
مشكل اصلي از آن جا ناشي مي شود كه تصور ما از انجام کارها ، رفع نیاز است ؛ زیرا ما انسان ها موجودات محدود و ناقص هستیم . به همین خاطر هر کسی که کاری را انجام دهد ، آن کار را به منظور رفع نیاز می دانیم و این را با خداوند نیز قیاس می کنیم ؛ در حالی که خداوند موجود نامحدود ، کامل و بی نیاز مطلق است .
آری هدف انسان در کارهایش، رسیدن به کمال یا رفع نقص است؛ مثلاً غذا می‏خورد تا رفع گرسنگی کند. لباس می‏پوشد تا خود را از سرما و گرما حفظ کند. ازدواج می‏کند برای ارضای نیازی که در این باره احساس می‏کند حتي رفتاري انجام مي دهد تا از بي كاري در بيايد ، اما خداوند، كه هیچ نقصی ندارد تا با افعالش، قصد رفع آن را داشته باشد و هیچ کمالی را فاقد نیست، تا به کمال رسیدن برای او فرض شود، پس دلیل آفرینش خداوند چیست؟
در دیدگاه اندیشه شیعی ، خدایی خداوند است که اقتضای آفرینش دارد؛ در واقع او می آفریند چون خداست ؛ زیرا «آفریدن» به معنای ایجاد کردن است . هر وجودی خیر است .لازمه فیاض(بخشنده) بودن خداوند، عطا کردن او است: «و ما کان عطاء ربک محظورا؛ عطای پروردگارت منع نشده است» (1).
هر چیزی که اقتضای وجود و هستی داشته یا امکان وجود داشتن در آن باشد ، فیض وجود از خدا دریافت می کند. خداوند بخل در وجود و هستی دادن ندارد ، تا موجودی که امکان وجود آن است ، وجود را دریافت نکند. پس هدف آفرینش مربوط به ذات خداوند نیست ، بلکه مربوط به فعل اوست .اصطلاحاً آن را هدف فعلی می گویند.
بنابراین در مورد آفرینش جهان و هدف از آفرینش آن می گوییم:
جهان هستی با تمام نظم و زیبایی هایش نمادی از لطف، مهربانی، علم، قدرت، حکمت و... خداست ،به طوری که بدون آفرینش، صفات جمال و جلال خدا مخفی و پنهان می ماند .
هر «بود»ی ، «نمود»ی دارد؛ نمی شود فیاض باشد ، اما فیضی نداشته باشد ، همان گونه که نمی تواند نور باشد. اما روشنایی نداشته باشد و رحمت باشد. اما بخشش نداشته باشد!
بنابراین از همین جا می توان نتیجه گرفت که خلقت جهان نتیجه صفات خداوند است .
خداوند فیض و بخشش دارد . لازمه آن این است که هر چه امکان وجود دارد ، فیض و هستی خداوند را دریافت کند . چون قابلیت وجود برای جهان هستی بود ، خداوند آن را آفرید؛ بنابراین جهان هستی ، نشان دهنده صفات خداوند است. (2)
خداوند از آن جا که "علم" و "قدرت" و "فضل" و "جود" بی نهایت دارد ، جهان و انسان را آفریده ،لازمه این صفات آن است که خلقت خداوند بهترین و کامل‏ترین آفرینش باشد، یعنی در مجموعه هستی اگر وجود مخلوقی، زیبایی و کمال آفرینش مجموعه عالم را افزایش دهد، لازم است خدا آن موجود را خلق کند، زیرا عدم خلقت آن موجود، یا ناشی از عدم اطلاع و آگاهی از زیبایی آن است، یا در اثر ضعف و ناتوانی از خلقت آن است.
چنانچه خدا با توجه به علم و قدرت بی نهایت، باز آن زیبایی را خلق نکند ،ناشی از عدم "فضل" و "جود" و بخشندگی است که خدا از بخل منزه است. "جود" و رحمت و بخشندگی او بی نهایت است. پس جهانی که خدا خلق می کند، باید کامل‏ترین صورت ممکن را داشته باشد . هر چه امکان تحقق دارد ، از طرف خداوند فیض وجود دریافت کند.
در این مجموعه و با ساختار هرمي كه خداوند در نزول بركات و نعمت ها براي موجودات فرو دست قرار داده، يقينا مي بايست فرشتگان به عنوان واسطه فيض بودند ، چنان كه باید انسان يا هر موجود ديگري خلق می شد؛ در واقع هر موجودي كه امكان خلق شدن و قرار گرفتن در اين مجموعه را داشت بر خداوند لازم بود كه به واسطه فضل مطلق خود او را ازاين نعمت محروم ننمايد كه همين گونه نيز شد .
خلقت انسان در مجموعه عالم ضروري بود. در جهان خلقت پیش از خلق انسان، گر چه ملائک بودند که موجوداتی نورانی و پاک بودند و خدا را همواره عبادت می کردند. اما به دلیل شرایط ویژه خلقت خود بر سر دو راهی قرار نمی گرفتند که با اختیار خویش، در حالی که میل باطنی آن‏ها به جهت دیگری تمایل داشته باشد، رضایت خداوند را انتخاب کنند. آن‏ها همواره حضور و عظمت خدا را درک می کنند و در مقابل آن همه عظمت ، راهی جز عبادت ندارند.
اما در صحنه هستی، می توان یک نمایش زیباتر از این را هم تصویر کرد و آن این که موجودی وجود داشته باشد که از یک طرف همانند ملائکه در اوج جذبه الهی و عشق و عبادت به خدا باشد و در عین حال موانعی پیش روی او برای برگرداندن وی از مسیر عشق و عبادت قرار داشته باشد. این موجود انسان است. او خدا و عظمتش را بی واسطه می بیند . از سوی دیگر گرچه فطرت الهی او همواره در درونش وی را به سوی خوبی‏ها و پاکی‏ها دعوت می کند ،
ولی امیال حیوانی و شهوانی او قدرت فراوانی دارند. وی این گونه خلق شده که از یک سو با خواسته‏ها و تمایلات شهوانی و حیوانی رو به رو است؛ از سوی دیگر فطرت الهی اش و راهنمایی‏های پیامبران او را به سوی خوبی‏ها فرا می خواند. او در عرصه‏های مختلف زندگی می تواند با ایمان به خداوند و محبّت او، بر سر دوراهی‏ها ، عشق به خدا را انتخاب کند و مظاهر فریبنده دنیا را رها سازد.
چنین صحنه هایی از محبّت و عشق انسان نظیر یوسف که در اوج جوانی و زیبایی در سخت‏ترین صحنه آزمایش خدا را رها نکرد، برای هر کسی در طول زندگی پیدا می شود. همواره چنین صحنه‏هایی در طول تاریخ حیات بشری تکرار می شود. حال اگر خداوند زمینه پدید آمدن چنین صحنه‏های زیبایی از تجلّی محبّت و عشق مخلوقات خویش را که با اختیار کامل به سوی او می آیند فراهم نمی کرد، باز جهان کامل‏ترین و زیباترین بود؟ آیا در علم و قدرت و فیض و "جود" مطلق خداوند که اقتضای آفرینش بهترین و زیباترین صورت آفرینش را دارد، تردید نبود؟ آیا جای این سؤال از خدا باقی نمی ماند که قدرت و علم و فیض تو مطلق بود، پس چرا زیباترین جهان را خلق نکردی؟!
پس از خدا، خلقتی چنین لازم و ضروری است و گرنه خداوند نیازی به آزمون و عبادت انسان‏ها يا فرشتگان ندارد. اگر در آیات قرآن آزمایش و عبادت به عنوان علّت آفرینش انسان شناخته شده و کمال انسان هدف نهایی شمرده شده، این خصوصیّات و فوائد متوجه انسان است، نه فلسفه اصل آفرینش ؛ بلکه لازمه حکمت الهی این است. برای جهانی که خلق نموده و موجود شگفتی چون انسان هدف و مسیری را در زندگی ترسیم نماید تا بیهودگی در این نظام وجود نداشته باشد .
در نتیجه انسان با اهداف معینی چون رسیدن به کمال اختیاری و انتخابی و استفاده از راهکارهای معینی چون عبادت در متن این نظام احسن قرار دارد تا در نتیجه همین قوانین معین و در سایه اختیار ، موجود کاملی چون حسین بن علی علیه السلام گردد .
البته در مورد اين تعبير كه ابتدا خدا بود و بعد فرشتگان را آفريد و بعد... نكات عميق فلسفي مطرح است كه فعلا از بيان آن خودداري مي نماييم ؛ اما اجمالا بايد بدانيد كه اگر منظور فاصله زماني باشد نمي توان اين معنا را چندان دقيق و درست دانست؛ بلكه تا خداوند بود فيض و جود داشته و همواره خلقي هم داشته است و هيچ گاه خالق بدون مخلوق نبوده است .

پی‌نوشت ها ‌:
1. اسراء (17) آیه‏ 20.
2. سید حسن ابراهیمیان، انسان‏شناسی، ص 115 و 116.