شروط توبه

با سلام و تشکر به خاطر ارتباط تان با این مرکز.
یکی از شرائط قبولی توبه، جبران خطای گذشته و اصلاح خویش است. این نکته از آیاتی که توبه را مقید به اصلاح کرده است، استفاده می‏شود:
«أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْکمْ سُؤً بِجِهالةٍ ثُمّ تابَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَصْلحَ فَانَّهُ غَفُورٌ رَحِیمْ؛
هر کس از شما از روی جهالت عمل زشتی مرتکب شود و سپس توبه نماید و عمل صالح انجام دهد، در آن صورت خداوند آمرزنده و مهربان است».(1)
علامه طباطبایی می‏گوید: مقید کردن توبه به اصلاح برای این است که دلالت کند. توبه وقتی قبول می‏شود که از روی حقیقت و واقع باشد، زیرا کسی که حقیقتاً به سوی خدای سبحان بازگشت کرد و به وی پناه برد، هرگزخود را به پلیدی گناه آلوده نمی‏کند. این است معنای توبه، نه فقط این که بگوید: أتوب الی الله اما در دل همان آلوده‏ای باشد که بوده‏است.(2)
پیام آیه این است که پس از ندامت می‏باید در عمل به جبران گناهان پرداخت. اگر حق‏الله از دست رفته، واجبات الهی قضا شود . اگر حق النّاس پامال شده، به نوعی تدارک گردد و رضایت صاحب حق به دست آید.
این سه عنصر، هر چند به عنوان شرایط قبولی توبه مطرح می‏شود، ولی در حقیقت از عناصر تشکیل دهنده توبه واقعی به شمار می‏روند، یعنی اگر گناه از روی عناد صورت گیرد و یا تا لحظه مرگ به تأخیر افتاد و یا جبران گذشته نشود و اصلاح صورت نگیرد، توبه واقعی محقق نشده‏ است.
رسول خدا(ص) فرمود: آیا می‏دانید توبه کننده چه کسی است؟گفتند: نه، حضرت فرمود: هرگاه بنده‏ای توبه کند و دشمنانش را راضی نگرداند ، در عبادت خویش نیفزاید، نیز لباس خویش را تغییر ندهد، دوستانش را عوض نکند، همچنین محل نشستن خود را تغییر ندهد ، رختخواب و متکایش را عوض ننماید، نیز اخلاق و نیاتش را دگرگون نسازد ، دلش را نگشوده و دستش را باز ننماید، همچنین آرزویش را کوتاه نکند ، زبانش را حفظ ننماید ، زیادی نیروی خود را از بدن نگیرد، توبه کننده نیست. اگر بدین خصال پایداری کند، تائب است.(3)
هر چند روایت بالا ممکن است درصدد بیان مرتبه عالی توبه باشد. اما به هر حال بیانگر لزوم تغییرات در حوزه اندیشه و عمل و در جنبه‏های مختلف شخصیتی و روش‏های زندگی توبه کننده دارد. بدون شرایط فوق، اصل تحقق توبه زیر سؤال می‏رود، از این رو در روایت از کلمه «لیس بتائب »استفاده شده ‏است، یعنی شخصی که در عمل خود بازنگری نکند، توبه کار نیست، نه این‏که توبه واقع شده، ولی مورد قبول و پذیرش حق تعالی نباشد.
در حدیثی امام علی(ع) به کسی که در حضورش از روی غفلت استغفار کرد، ناراحت شد و فرمود: می‏دانی استغفار چیست؟ طلب آمرزش درجه بلند مرتبه‏گان است و تحقق آن در گرو شش عمل است:
1- بر اعمال گذشته نادم گردد،
2- نسبت به آینده، تصمیم بر ترک بگیرد،
3- حقوق مردم را بپردازد، به طوری که هنگام ملاقات پروردگار حقی بر تو نباشد،
4- هر واجبی که از تو فوت شده، حق آن را به جا آوری،
5- گوشت‏هایی که در اثر حرام بر اندامت روییده‏است، با اندوه آب کنی تا آن جا که از نو گوشت بروید،
6- به همان اندازه که شیرینی معصیت و گناه را چشیدی، زحمت طاعت را بچشی. در این شرایط بگو استغفرالله.(4)
علامه مجلسی در مورد این حدیث گفته : غیر از ندامت و عزم برترک گناه، شرایط دیگر نزد عموم دانشمندان علم کلام از شرایط کمال توبه است، نه از شرایط آن.(5)
امام خمینی(ره) دو مورد اوّل را رکن و اساس توبه و مورد سوم و چهارم را از شرایط قبول توبه و مورد پنجم و ششم را شرط کامل شدن توبه برشمرده است.(6) استاد مطهری نیز همین نظریه را اختیار کرده‏اند.(7)
بنابراین اگر پدر و مادر از دست کسی ناراضی باشند ، حتما آن ها را راضی کند . اگر مالی از کسی دزدیده باشد یا حق الناسی از هر نظر بر گردنش باشد ، باید همان وقت که توبه می کند، آن ها را نیز راضی کند . در غیر این صورت توبه محقق نشده است.
پاسخ :
پی‌نوشت‌ها:
1. انعام (6) آیه 54.
2. ترجمه المیزان، ج 7، ص 149-148.
3. بحارالانوار، ج 6، ص 36.
4. نهج البلاغه، قصار 417.
5. بحارالانوار، ج 6، ص 37.
6. مکاسب محرمه، ج 1، ص 478.
7. استاد مطهری، گفتارهای معنوی، ص 144-145.