چرانمیتوانیم خداراباچشم ببینیم

با سلام و تشکر به خاطر ارتباط تان با این مرکز.
به دلایل زیر دیدن به مفهوم قابلیت درک حسی خداوند ممکن نیست:
الف) خداوند وجود صِرف و بی‏حد و مرز است و همه‏ی موجودات شعاع وجود اویند. از این رو، دست این پرتوهای محدود، به دامان ادراک حسی آن وجود بی‏نهایت نمی‏رسد. قرآن شریف در این باره می‏فرماید:
«و لا یحیطون به علما؛ مخلوقات نمی‏توانند به او احاطه و آگاهی یابند.»(1)
ب) پذیرش امکان رؤیت حسی خداوند، به معنی قبول جسمانی بودن اوست؛ توضیح آن که:
عمل دیدن، فرآیندی است مادی و طبیعی. لازمه‏ی چنین فرآیندی، مادی و جسمانی بودن شیئ دیده شده، مکان دار بودن، زمان دار بودن و دارا بودن دیگر خصوصیات مادی است.
بر ردّ مادی بودن خداوند، هم برهان قاطع عقلی داریم و هم دلائلی نقلی و قرآنی.
خلاصه برهان عقلی آن است که:
خدای متعال، موجودی است مجرد از ماده. هر موجود مجرد از ماده، غیر مرئی به رؤیت مادی است؛ پس خدا غیر مرئی است.
لازمه رؤيت و ديده شدن خدا جسم بودن، مكان داشتن، جهت داشتن و داراي اجزا بودن مي باشد، حال اگر ما بگوييم خدا ديده مي‌شود، در اين صورت بايد بگوييم، خداوند جسم و ماده است و جسم بودن و مادي بودن با نيازمند بودن و مركب بودن ملازم است. نتيجه اين مي‌شود كه آنچه را كه ما خدا فرض كرده‌ايم، خدا نباشد، بلكه مثل خود ما جسم و مركب و محتاج به اجزاء و نيازمند به مكان باشد.
به ديگر سخن رؤيت با چشم، جنبة مادي دارد و اين امر مادي، حتما به امور مادي تعلق مي‌گيرد و ممكن نيست انسان بتواند با ابزار مادي، ماوراء ماده و خداوند را ببيند.
رؤيت با چشم خواه با همين كيفيتي باشد كه امروز است و يا اگر به شكل‌ديگري تحول پيدا كند، به هر حال يك امر مادي و طبيعي است كه با اندازه و شكل و رنگ و نور سر و كار دارد و اينها همه امور مادي و طبيعي است و محال است به ذات پاك پروردگار چه در دنيا و چه در آخرت، ارتباطي پيدا كند.
بنابراين، اگر در برخي از آيات يا روايات، تعبيراتي ديده ‌شد كه با جسم بودن و ديده شدن خدا سازش داشت، بايد به كمك دليل عقلي و قرآني و روايي، آن تعبيرات را طوري معنا كنيم، كه معناي جسم بودن و ديده شدن از آن استفاده، نشود. مثلاً بگوييم: معناي ديدن خدا، ديدن رحمت خدا است و منظور از ملاقات با خدا، ملاقات جزاي اعمال و يا معناي صحيح ديگري است.
از جمله‏ی دلائل قرآنی بر نفی رؤیت حسّی، آیه شریفه‏ايی است که می‏فرماید:
«لیس کمثله شی‏ء؛ او (خداوند) به هیچ موجودی شباهت ندارد»، (2).
رؤیت حسّی خداوند، یعنی پذیرش تشابه او با اشیاء مرئی دیگر. در حالی که آیه مذکور، هر گونه تشابه خداوند را با اشیاء، نفی می‏کند.
چرا که موجودی با ویژگی های واجب الوجود، قابل انطباق با هیچ صورت ذهنیه‏ايی نیست تا مورد رؤیت واقع گردد. ابزار رؤیت ما، چشم ماست. مگر ممکن است خداوند، سببی از اسباب مادی را آن قدر تقویت کند که با حفظ اثر و حقیقت خود، در یک امر خارج از مادّه و آثار آن، و بیرون از حدّ و نهایت عمل نموده و اثر باقی بگذارد؟
چشم ما سببی است از اسباب مادی که سببیّتش تنها در امور مادی است و مُحال است عمل آن به چیزی تعلّق گیرد که هیچ اثری از مادیت و خواص آن را ندارد. از این رو، در آیه شریفه، (3) تقاضای مسلّم دیدن حضرت موسی خدای را، غیر از این دیدن معمولی و به وسیله چشم بوده و لزوما جوابی هم که خداوند به او داده، نفی دیدنی غیر از دیدن مذکور است. چه، این گونه دیدن، امری نیست که سؤال و جواب بردار باشد. آن هم به وسیله‏ی یک پیامبر اولوالعزمی مانند حضرت موسی(ع).
محال بودن رؤیت حسّی خداوند، اختصاصی به دنیا ندارد؛ زیرا از یک سو، دلیل عقلی ذکر شده، در برزخ و قیامت هم قابل استناد است. از سوی دیگر آیاتی نیز حاکی از حقیقت مذکورند. مثلاً این که در آیه 103 از سوره انعام آمده است:«لا تدرکه الابصار و هو یدرک الابصار؛ هیچ دیده‏ای قادر به دیدن او نیست و فقط او دیده‏ها را درک می‏کند»، ادعائی، مطلق است؛ چه در دنیا چه غیر آن.
2. با وجود محال بودن رؤیت حسی در مورد خداوند، خداوند به طریقی غیر از راه حسّ، هم در دنیا و هم در قیامت قابل درک است:
الف) درک غیرحسّی خداوند در دنیا:
همان وجود بی‏کرانه‏ای که به تیررس حسّ آدمی نمی‏رسد، قلب مؤمن او را به درک حضوری، با چشم دل و از طریق شهود باطن در می‏یابد. بدیهی است منظور از دل در اینجا، آن عضو صنوبری شکل مادی نیست؛ بلکه حقیقتی است که انسان را از سایر حیوانات، متمایز می‏سازد. در این دیدن، چشم و حتی فکر با بهره‏گیری از استدلال، نقشی ندارد. چرا که نهایت ثمره‏ی استدلال، اعتقاد است نه یافتن. حقیقت ایمان، دستمایه‏ی چنین یافتنی است و شرط اجتناب‏ناپذیر آن،دستخوش گناه نشدن، به خود مشغول نگردیدن، و در کلافی از غفلت گرفتار نیامدن است.غفلت از یک امر موجود و مشهود.
اما چه کنیم که تیرگی گناهان، روی جان‏های آدمی را می‏پوشاند و آن شعور باطنی خدا نَما را کور می‏کند. (4)
فریاد قرآن کریم از این غفلت انسان‏ها، در آیات فراوانی، بلند است! (5)
ب) درک غیرحسّی خداوند در قیامت:
منظور از این نوع رؤیت که در قرآن از آن به لقاء الله تعبیر شده است، قطعی‏ترین و روشن‏ترین مراحل علم است. تعبیر به رؤیت بر مبالغه در روشنی و قطعیت آن است به همان گونه که ما درباره‏ی معلومات حضوری خود، چنین تعبیر می‏کنیم مثلاً می‏گوییم: می‏بینم که فلان چیز را دوست دارم و از بهمان چیز کراهت می‏ورزم.
چنین تعبیری به جهت شدّت وضوح آن است. خداوند در آیات متعددی از قرآن، به چنین موضوعی اشاره کرده است از جمله مي‌فرمايد:
«وجوهٌ یومئذٍ ناضره الی ربّها ناظره؛ در روز قیامت، چهره‏هائی مسرورند و به خدای خود، نظر می‏کنند.»(6)
يا مي‌فرمايد:
«ثمّ لترونّها عین الیقین؛ سپس به چشم یقین، جهنّم را خواهید دید».(7)
نیز در آیاتی که در آن‏ها سخن از لقاء خداوند شده است.(8) روشن است، محل پیمودن راه لقاء خداوند و به دست آوردن چنین علم ضروری، دنیاست و اگر با فقدان چنین علمی به عالم پس از مرگ منتقل گردد، با حرمان لقاء او رو به رو خواهد شد.
قرآن مي فرمايد:
«و من کان فی هذه اعمی فهو فی الاخرة اعمی؛ کسی که چشم دلش در این دنیا کور باشد، در آخرت هم کور خواهد بود.» (9)
از سوی دیگر، تا به عالم دیگر منتقل نشود، به ملاقات پروردگارش، نائل نمی‏گردد؛ «یا ایها الانسان انک کادح الی ربک کدحا فملاقیه؛ ای انسان تو با رنج و مشقت به سوی خدایت در حرکتی و او را ملاقات خواهی کرد». (10)
آیاتی که می‏فرمایند بازگشت همه به سوی اوست:
«انا لله و انا الیه راجعون».(11)
چرا که تا وقتی انسان در قید حیات دنیوی و به حکم اجبار سرگرم اداره‏ی جسم و تن خویش و برآوردن نیازهای ضروری آن است، هرگز به چنین تشرّفی نائل نمی‏گردد مگر آن که به طور کلی و به تمام معنای کلمه از بدنش و توابع آن، منقطع گردد؛ یعنی بمیرد.
مفهوم «لن ترانی» که در آیه شریفه (12) در معنای نفی ابد به کار رفته است، نیز همین است. یعنی، امکان رؤیت در این دنیا، حتّی برای تو ای موسی- که از پیامبران اولوالعزم هستی- امکان‏پذیر نیست؛ مگر آن که بمیری و به ملاقات من بیايی و آن وقت است که آن علم ضروری را که درخواست می‏کنی، نسبت به من خواهی یافت.
آنجاست که روح و جانی که در عالم خاکی، راه لقاء خداوند را پیموده اما، در آنجا به دلیل مشغول بودن به پروریدن تن خود و تحصیل نیازهای طبیعی آن، امکان رؤیت خدا وجود نداشت، امکان چنین تشرّفی را می‏یابد.
یعنی با شعوری- که با آن یافتن حضوری خدا ممکن می‏گردد و در دنیا، آن را تحصیل کرده بود، اما یک مانع وجود داشت و آن گرفتار بودن در قفس تن بود- پروردگار خود را به وجدان و بدون هیچ پرده‏ای درک می‏کند.
3. در نکاتی که ذکر شد، تفاوتی بین پیامبران و غیر آن‏ها وجود ندارد. و آن جا که حضرت موسی(ع) می‏فرماید: «ربّ ارنی انظر الیک؛ خدایا! خود را به من بنمایان تا در تو نظاره کنم»، خداوند پاسخ می‏دهد: «لن ترانی یا موسی؛ این نظاره در این دنیا، امکان‏پذیر نیست»؛ چرا که حصول آن علم ضروری در اینجا مُحال است.(13)

پی نوشت :
1. سوره طه (20) ، آیه 110.
2. سوره شوری (42) ،آیه 11.
3. سوره اعراف (7) ، آیه 143.
4. سوره مطففین (83) ، آیه 15.
5. سوره اعراف (7) ، آیه 179، سوره یونس(10) ، آیات 7، 92 و...
6. سوره قیامت (75) ، آیه 23.
7. سوره تکاثر(102) ، آیه 7.
8. مانند سوره کهف (18) ، آیه 110.
9. سوره اسراء (17) ، آیه 72.
10. سوره انشقاق (84) ، آیه 6 .
11. سوره بقره (2) ، آیه 156.
12. سوره اعراف (7) ، آیه 143.
13. تفسیر المیزان، ج 8، ص 254 به بعد.