ضرورت و لزوم تقلید از نظ عقل انسان چیست؟
پرسشگر گرامی با سلام و سپاس از ارتباطتان با این مرکز
در پاسخ توجه به چند نکته لازم است:
الف) ضرورت تقلید :
اولاً: اصل لزوم تقليد، از مسائلى است كه مكلف بايد خودش به آن دست يابد . نمىتواند در اين مسأله تقليد كند. اگر مكلّف مسأله لزوم تقليد را دريافت، باب استفاده از فتاواى مجتهد به روى او باز مىشود.
بنابراین ضرورت تقلید یک حکم عقلائی است.
ثانياً: فلسفه تقليد، در واقع همان دليل و مستند و مدركى است كه لزوم تقليد را براى مكلف اثبات مىكند؛ بر خلاف ديگر احكام شرعى كه دليل آنها امر و نهىهايى است كه در قرآن و روايات موجود است، بدون اينكه لزوماً در آنها به فلسفه احكام نيز اشاره شده باشد.
لزوم تقليد :
در شريعت اسلام، واجبات و محرماتى وجود دارد كه خداى حكيم آنها را براى سعادت دنيا و آخرت انسان تشريع كرده است؛ واجبات و محرماتى كه اگر انسان آنها را اطاعت نكند، نه به سعادتِ مطلوب مىرسد و نه از عذاب سرپيچى از آنها -در صورت مخالفت- در امان است.
از سوى ديگر، چنين نيست كه هر مسلمانى بتواند به آسانى، احكام شرعى را از قرآن و روايات و يا از عقل خود در يابد. نه قرآن مانند يك كتاب حقوقى يا رساله عمليه، احكام شرعى را به طور صريح بيان كرده ، نه روايات معصومينعليهمالسلام چنين است، و نه عقل بشر به تنهايى مىتواند همه احكام را دريابد.
براى شناخت احكام شرعى، آگاهىهاى فراوانى، از جمله: فهم آيات و روايات، شناخت حديث صحيح از غير صحيح، كيفيت تركيب و جمع روايات و آيات، و دهها مسأله ديگر لازم است كه آموختن آنها نيازمند سالها تلاش جدى است.
در چنين حالتى، مكلف خود را در برابر سه راه مىبيند:
نخست اينكه راه تحصيل اين علم را -كه همان اجتهاد است- پيش گيرد؛
دوم اينكه در هر كارى آراى موجود را مطالعه كرده، به گونهاى عمل كند كه طبق همه آرا عمل او صحيح باشد (يعنى احتياط كند)؛
سوم اينكه از رأى كسى كه اين علوم را كاملاً آموخته و در شناخت احكام شرعى كارشناس است، بهره جويد.
بىشك، او در راه اول اگر به اجتهاد برسد، كارشناس احكام شرعى خواهد شد . از دو راه ديگر بىنياز، امّا تا رسيدن به آن، ناگزير از دو راه ديگر است.
راه دوم نيازمند اطلاعات كافى از آراى موجود در هر مسأله و روشهاى احتياط است . در بسيارى از موارد، به دليل سختى احتياط، زندگى عادى او را مختل مىكند. اين سه راه اختصاص به برخورد انسان با احكام شرعى ندارد و در هر مسأله تخصصى ديگر وجود دارد. مثلاً يك مهندس متخصص را فرض كنيد كه بيمار مىشود. او براى درمان بيمارى خود يا بايد خود شخصاً به تحصيل علم پزشكى بپردازد، يا تمام آراى پزشكان را مطالعه كرده، به گونهاى عمل كند كه بعداً پشيمان نشود، و يا به يك پزشك متخصص رجوع كند.
راه اول او را به درمان سريع نمىرساند. راه دوم نيز بسيار دشوار است.او را از كار تخصصى خود، كه مهندسى است، باز مىدارد. بىدرنگ از يك پزشك متخصص كمك مىگيرد و رأى او را عمل مىكند.
او در عمل به رأى پزشك متخصص، نه تنها خود را از پشيمانى آينده و احياناً سرزنش دوستان نجات مىدهد، بلكه در اغلب موارد، درمان نيز مىشود. مكلف نيز در عمل به رأى مجتهد متخصص، نه تنها خود را از پشيمانى آخرت و عذاب الهى نجات مىدهد، بلكه به مصالح احكام شرعى نيز دست مىيابد.
