اتونازی

پرسشگر محترم با سلام و تشکر از ارتباطتان با این مرکز؛
اتانازي اقسام مختلفي دارد . تمام اقسام آن از ديدگاه شرع مقدس اسلام داراي حكم حرمت مي باشد.
اتانازی در آیات و روایات به طور اختصاصی بیان نشده ، ولی مصداقی برای بعضی احکام قرار می گیرد . برخي از اقسام اتانازي تحت عنوان « حرمت قتل نفس محترم (1)» و برخي ديگر تحت عنوان « وجوب انقاذ(2) نفس محترم از هلاك» قرار مي گيرد . در هر حالت انجام اين عمل از ديدگاه شرع مقدس ممنوع مي باشد ،زيرا یا مصداق قتل نفس محترم است و قتل نفس محترم حرام است، یا مصداق ترک انقاذ نفس محترم از هلاک است . نجات نفس محترم هم واجب مي باشد و ترك واجب هم حرام است.
ابتدا به اقسام اتانازي و سپس به احكام آن ها از ديدگاه قرآن و سنت اشاره مي كنيم.
1. اتانازي فعال داوطلبانه:
يعني تزريق عامدانه آمپول يا تجويز دارويي كه منجر به تسريع مرگ بيمار شود، بر اساس تقاضاي صريح بيمار و با رضايت آگاهانه او .
2. اتانازي فعال غيرداوطلبانه:
تزريق عامدانه آمپول يا تجويز دارويي كه منجر به تسريع مرگ بيمار شود، بدون تقاضاي بيمار و بدون رضايت بيمار .
3. اتانازي غير فعال داوطلبانه:
عدم شروع درمان يا قطع درمان ‌هايي كه براي حفظ حيات بيمار لازمند ،همراه با درخواست و رضايت بيمار.
4. اتانازي غيرفعال غير داوطلبانه:
عدم شروع درمان يا قطع درمان ‌هايي كه براي حفظ حيات بيمار لازمند. بدون رضايت و درخواست بيمار.
دو مورد اول (اتانازي فعال) تحت عنوان خاصي در آيات و روايات بيان نشده اند ،ولي مصداقی برای عنوان «قتل نفس محترم» مي باشند . همه آيات و رواياتي كه درباره حرمت قتل نفس و مذمت آن وارد شده ،شامل اين موارد هم مي شود .
يكي از آياتي كه با صراحت از قتل نفس محترم نهي مي نمايد ،اين آيه است كه خداوند متعال مي فرمايد: « وَ لَا تَقْتُلُواْ النَّفْسَ الَّتىِ حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَق‏؛(3)
انسانى را كه خداوند محترم شمرده، به قتل نرسانيد. مگر به حق [و از روى استحقاق]»
خداوند متعال در اين آيه به طور مطلق مي فرمايد كه قتل نفس محترم ، جايز نيست ، مگر در مواردي كه مقتول استحقاق قتل را بر اثر قصاص و حدود و دفاع و .. داشته باشد . آيه و دليل ديگري هم نداريم كه بگويد ترحم نسبت به نفس محترم مجوّزي براي قتل وي باشد حتي خود انسان هم حق كشتن نفس خود را ندارد، زيرا حيات دنيوي و رابطه اي كه نفس و جان ما با بدن دنيوي دارد ،امانتي الهي در دست ماست چنان كه ساير اموال و دارائي هاي ما هم امانتي الهي است. اجازه نداريم با اين قابليت ها و امكانات به صورت دلخواه رفتار نمائيم.
قتل نفس و خودكشي هم مسئله اي است كه خداوند متعال انسان ها را از آن نهي نموده:
« ‌وَ لَا تَقْتُلُواْ أَنفُسَكُم‏؛(4)
خود را نكشيد»
اما دو مورد ديگر اتانازي (اتانازي غير فعال) گرچه به صورت مستقيم تحت عنوان «قتل نفس محترم» قرار نمي گيرد ،ولي تحت عنوان «وجوب انقاذ نفس محترم از هلاك» قرار مي گيرد و ترك واجب هم حرام مي باشد. عدم درمان يا قطع درمان اگر موجب تسريع در مرگ بيمار گردد جايز نيست . انقاذ و نجات دادن نفس محترم از هلاك واجب است . روايات متعددي دلالت بر وجوب حفظ نفس محترمه دارد تا آن جا كه فقهاي ما فتوا داده اند كه يكي از مواردي كه واجب است انسان نماز خود را به خاطر آن قطع نمايد ،براي حفظ نفس محترم مي باشد.(5)
اتانازي علاوه بر حكم تكليفي داراي حكم وضعي (قصاص و ديه) نيز مي باشد . براي بررسي تفصيلي حكم وضعي اتانازي در هر يك از اقسام مذكور مي توانيد به مقاله «قتل از روي ترحم» نوشته محمد على انصارى‌ منتشر شده در فصلنامه فقه اهل بيت (عليهم السلام)، شماره 43‌، مراجعه نمائيد.(6)
پي نوشت ها:
1. نفس محترم يعني نفسي كه شرعا استحقاق قتل ندارد و جان وي محترم است، بر خلاف نفس غير محترم مانند كسي كه جانش به سبب قصاص يا اجراي حدود الهي و ..از مصونيت شرعي بهره مند نيست.
2. انقاذ به معناي نجات دادن است.
3. انعام(6) آيه 151.
4. نساء(4) آيه 29.
5. العروه الوثقى، ج‌، ص 723.
6. متن مقاله مذكور را در آدرس زير مي توانيد مطالعه نمائيد:
http://www.hawzah.net/Hawzah/Articles/Articles.aspx?id=86231&LanguageID=1.