اعتماد به نفس

با سلام و آرزوی قبولی عزاداری شما در اين ماه و تشکر به خاطر ارتباطتان با این مرکز
اعتماد به نفس، پديده‏ايى اكتسابى است؛ يعنى برخوردارى از خصيصه اعتماد به نفس، در گرو تمرين، رياضت و برنامه ريزى است، شخصى كه خود را در اين مورد ضعيف و ناتوان مى‏يابد، مى‏تواند با استفاده از روش‏هاى علمى و با روحيه اميدوارى، براى تغيير شخصيت خود اقدام نمايد.
به طور كلى شيوه‏هاى ايجاد و تقويت اعتماد به نفس عبارتند از:
1. خودارزش‏مندى:
اعتماد به نفس در گرو احترام به خود و نگرش مثبت به خويش است. احساس ارزش‏مندى يا عزت نفس، نياز فطرى انسان است. «آبراهام مازلو»، روان شناس معروف، در كنار نيازهاى جسمانى، نيازهاى ايمنى، نياز به عشق، محبت، تعلق به ديگران و نياز به احترام و شأن اجتماعى را هم مطرح كرده است.(1)
اعتماد به نفس، ارتباطى مستقيم با ارضاى اين نياز درونى دارد.
مازلو مى‏گويد:
هنگامى كه نياز احترام به خود، ارضا شود، شخص احساس اعتماد به نفس، ارزش مندى، توانايى، قابليت و كفايت مى‏كند و وجود خود را در دنيا مفيد و لازم مى‏يابد، اما عقيم ماندن اين نيازها، موجب احساس حقارت، ضعف و نوميدى مى‏گردد.(2)
بر اين ‏اساس، اسلام در تمام برنامه‏هاى عبادى و اجتماعى و اخلاقى و اقتصادى خود، عزت و كرامت نفس را لحاظ كرده است. اگر انسان، خود واقعى خود را پيدا كند، ديگر احساس حقارت نمى‏كند و گوهر وجودى خود را با هيچ چيز، عوض نمى‏كند.
امام صادق(ع) فرمود:
«من با نفس خود هيچ موجودى را برابر نمى‏كنم جز پروردگارم را و تمام دنيا و غير خدا را با اين گوهر نفيس برابر نمى‏كنم».(3)
2. خودشناسى:
اعتماد به نفس تا حد زيادى متوقف بر شناخت جنبه‏هاى مثبت و توانايى‏هاى نسبى و آگاهى از استعدادها، قابليت‏ها و كشف آنها است. شخص داراى ضعف اراده، مى‏پندارد كه ديگران توانايى‏ها و استعدادهايى دارند كه او ندارد يا ديگران كارهايى را انجام مى‏دهند كه او نمى‏تواند؛ در حالى كه اين مسئله اصلاً صحيح نمى‏باشد؛ چون كه اگر تأمل و دقت كند، مى‏بيند كه او نيز، همان توانايى‏ها را دارد، يا استعدادهايى دارد كه ديگران ندارند. او مى‏تواند با آگاهى از اين استعدادها و توانايى‏ها، آنها را شكوفا نموده و با تكيه بر آنها به توانايى‏هاى برتر دست يابد.
عدم اعتماد به نفس غالباً، بر اثر فقدان امكانات و توانايى‏ها نيست؛ بلكه به دليل عدم شناسايى خويشتن است. در اين راستا، اطرافيان نقش بسيار مهمى مى‏توانند ايفا نمايند به اين صورت كه با بيان قابليت‏ها، به فرد مورد نظر اطمينان دهند تا به مرور زمان، وى بتواند با كفايت‏هاى شخصى اش رابطه منطقى برقرار نمايد.
پس:
رسيدن به مقاصد و اهداف، دور از دسترس نيست، فقط بايد حوزه شناخت و آگاهى را توسعه داد.
ژان پل سارتر مى‏گويد:
«اگر يك فلج، قهرمان دو و ميدانى نشود، خودش مقصر است».
اين جمله كنايه از توانايى و نيروى عظيم نهفته در وجود آدمى است. متأسفانه انسان‏ها نه تنها از ذخيره‏هاى درونى خدادادى خود به گونه‌ی احسن استفاده نمى‏كنند؛ بلكه عموماً از اين توانايى‏ها بى اطلاع اند.
گر در طلب گوهر كانى، كانى‏
ور در پى جست و جوى جانى، جانى‏
من فاش كنم حقيقت مطلب را
هر چيز كه در جستن آنى، آنى‏
3. خودپنداره مثبت:
در اصطلاح روان شناسان، ارزيابى كلى فرد از شخصيت خود را، خود پنداره مى‏گويند كه ممكن است مثبت يا منفى باشد. اگر تصور از خود، مثبت و متعادل باشد، شخص داراى سلامت روانى است.
همين كه فكر كنيم كارى ازما ساخته نيست، بهانه و انگيزه لازم را براى شكست خود به وجود آورده‏ايم.
بايد اين حقيقت را بپذيريم كه هيچ انسانى بى استعداد نيست. كسانى كه بى استعداد ناميده مى‏شوند، افرادى هستند كه نتوانسته يا نخواسته‏اند ظرفيت وجودى و بالقوه خود را پرورش دهند. بعضى از مردم در حقيقت، اسير و زندانى تصور منفى و بدگمانى خويش هستند و خود را ضعيف، عنصرى نامطلوب و به درد نخور توصيف مى‏كنند.
4. خوداتكايى:
يكى از راه‏هاى رسيدن به اعتماد به نفس، بى‏نيازى از ديگران و اتكاى به خود است. انسان نبايد به اميد معجزه‌ی ديگران باشد! بلكه بايد خود معجزه گر شود. اين امر جز با قطع اميد از ديگران حاصل نمى‏گردد.
امام سجاد(ع) مى‏فرمايد:
«تمامى خير و سعادت را در اين ديدم كه انسان به آن چه در دست مردم است، چشم طمع نداشته باشد».(4)
خوداتكايى تنها به مرحله فعل و عمل منحصر نمى‏شود؛ بلكه در حوزه فكر و انديشه، از اهميت بيش‏ترى برخوردار است.
در سايه استقلال فكرى، بهره‏ورى از توانايى ذهنى حاصل مى‏گردد و تأثير پذيرى از قضاوت مردم به حداقل مى‏رسد و بر اساس جو و قضاوت ديگران تصميم‏گيرى صورت نمى‏گيرد.
5. رويارويى با مشكلات:
قرار گرفتن جوانان در موقعيت‏هاى جدى و نسبتاً دشوار، به مراتب، آن‏ها را بيش از گريز از موقعيت، به مرزهاى اعتماد به نفس نزديك مى‏كند. هيچ تمرينى مفيدتر از تلاش براى غلبه بر مشكلات نيست.(5)
انسان بايد در ميدان عمل با تجربه اندوزى از شكست‏ها، راه رسيدن به موفقيت را بيازمايد.
امام على(ع) مى‏فرمايد:
«هرگاه سختى چيزى باعث بيم و هراست شد، در مقابل آن سخت و مقاوم شو! كه با تن دادن به سختى‏ها مشكل بر تو آسان خواهد شد».(6)
6. تلقين درمانى:
بهره‏گيرى از روش تلقين درمانى، آدمى را براى غلبه بر ضعف‏ها يارى مى‏دهد.
به هنگام خطور افكار منفى، لازم است بلافاصله انديشه‌ی مثبتى را جايگزين آن كرد و آن را به ذهن تلقين نمود. كسى كه فاقد اعتماد به نفس است، مى‏تواند از فرمول تلقين به نفس استفاده كند به اين كه بگويد:
هر روز بيش از پيش، از هر لحاظ اعتماد به نفس من، بهتر مى‏شود.
با توجه به تحقيقات و مطالعاتى كه انجام شده، معلوم گرديده است كه مواقع شب و قبل از خواب، بهترين موقع براى انجام تلقين به نفس است.(7)
افراد سست اراده، از واژه «نمى‏توانم» و غير ممكن است، زياد استفاده مى‏كنند؛ در حالى كه اگر راه «نمى‏توانم» را بر ذهن خود ببندند و دريچه روشنايى: «مى‏توانم» را روى خويش بگشايند، قطعاً به موفقيت خواهند رسيد.
ژاگو مى‏گويد:
«تا وقتى فكر مى‏كنيد كه نمى‏توانيد و داراى ظرفيت نيستيد، احتمال موفقيت كم است. اگر درخشان‏ترين شايستگى‏ها را داشته باشيد، خاموشش مى‏كنيد، ولى فردى كه از نظر هوش و قابليت، متوسط، ولى به خود اطمينان كامل داشته باشد كه موفق خواهد شد، او موفق مى‏شود».(8)
7. تمرين در تصميم‏گيرى:
زندگى سراسر عرصه تصميم‏گيرى است. اگر بياموزيم كه خودمان براى خويش تصميم بگيريم، نه ديگران، به تدريج به اعتماد به نفس كامل خواهيم رسيد. مهم نيست كه در چه زمينه‏ایى تصميم مى‏گيريم؛ مهم، تمرين و تكرار آن است.
بعضى مى‏گويند:
ما از اتخاذ تصميم عاجزيم، چون بارها برخلاف تصميم خود عمل كرده‏ايم.
در پاسخ بايد گفت:
بياييد از نو تصميم بگيريد و مطمئن باشيد كه شكستن تصميم به معناى از بين رفتن همه آثار آن نيست. كوهنوردى كه تصميم گرفته به قله كوه دست يابد، چه بسا در بار اول و دوم به مقصود نرسد و نتواند تصميم خود را عملى سازد، اما با تجربه‏اندوزى از گذشته، سرانجام، قله را فتح خواهد كرد.
8. فراگيرى مهارت‏هاى زندگى:
انسان هر چه بيش‏تر درباره زندگى خود بداند، بهتر مى‏تواند با مشكلات آن روبه‏رو شود. بعضى از افراد به دليل عدم آشنايى با اصول و قوانين زندگى، در برابر هر شكست جزئى به بهت و حيرت فلج كننده‏اى دچار مى‏گردند و با يك حادثه ناگهانى، روحيه خود را از دست مى‏دهند، يا همه تقصيرها را متوجه ديگران مى‏سازند و به خيال‏پردازى و رؤياسازى متوسل مى‏شوند؛ در حالى كه اگر تصوير صحيحي از زندگى مى‏داشتند، از قبل خود را براى رويارويى با هر نوع مشكلى آماده مى‏كردند و ناكامى را به سكوى پرش و جهش تبديل مى‏نمودند.
خداوند قدرت مقابله با مشكلات را در وجود بشر به وديعه گذارده است؛ مهم، استفاده از اين نيروى عظيم و تجربه اندوزى از ناكامى‏ها است.
پيشوايان دين، به‏ ما آموخته‏اند كه:
در سخت‏ترين شرايط زندگى، نبايد از مشكلات فرار كرد و روح اميدوارى را از دست داد.
امام على(ع) مى‏فرمايد:
«هرگاه سختى به اوج و نهايت خود رسيد، باز بايد اميد گشايش و پيروزى داشت».(9)
9. كسب تجارب موفقيت‏آميز:
موفقيت در انجام مهارت‏هاى مختلف، موجبات تقويت انگيزه و رغبت افراد براى ادامه كار و تلاش را چند برابر مى‏سازد.
تجارب موفق، انگيزه و جرأت و اعتماد به نفس آدمى را تقويت مى‏كند. اگر كسى در يكى از رشته‏ها تخصص لازم را پيدا كرد، اين احساس به او دست مى‏دهد كه چيزى مى‏داند كه ديگران آن را نمى‏دانند و توانايى كارى را دارد كه ديگران از انجام آن ناتوان اند؛ آن چه در اين جهت مهم است: انگيزه تلاش است، نه نتايج حاصل از آن.
براين‏اساس، مقوله كار و اشتغال، جنبه تربيتى به خود مى‏گيرد.
دبس مى‏گويد:
«شغل و انتخاب آن، يك نقش مستقيم در اثبات شخصيت جوان دارد، زيرا اين موضوع، نشانه آزادى جوان است و از اين پس مى‏تواند از وسايل شخصى براى ادامه زندگى استفاده كند و به همين دليل است كه به دست آوردن اولين پول، اين قدر لذيذ و مطبوع است. در نتيجه اعتماد به شخص خوبي پيدا مى‏كند».(10)
10. مطالعه زندگى افراد موفق:
آشنايى با زندگينامه بزرگان و نام آوران عرصه‏هاى علم و انديشه و ادب و هنر از دو جهت، اعتماد به نفس انسان را بيش‏تر مى‏كند، چون از يك سو، راه و روشى را مى‏نماياند كه ديگران رفتند و به مقصود رسيدند؛ از سوى ديگر چون زندگى مشاهير و نخبگان، آكنده از سختى و پر از درد و رنج بوده است، جوانان و قشرهاى ضعيف و متوسط جامعه را براى نيل به موفقيت ترغيب مى‏كند.
11. به دست آوردن تكيه گاه معنوى:
رسيدن به اعتماد به نفس در حد عالى كه توان ايستادگى در برابر امواج سهمگين مشكلات را در انسان افزايش دهد، در گرو تكيه بر عنصر ايمان و توكّل به خداوند است. در سايه توكل و ايمان عميق مذهبى، انسان احساس مى‏كند كه ديگر تنها نيست؛ بلكه هميشه خدا را در كنار خود مى‏بيند.
براين اساس امام على(ع) درباره مؤمن مى‏فرمايد:
«روح شخص با ايمان از سنگ خارا شكست ناپذيرتر است».(11)
از مجموع مطالب ياد شده، رعايت نكات ذيل ضرورى به نظر مى‏رسد:
1 - خودتان را آن طورى كه هستيد بپذيريد.
2 - توانايى‏هاى خود را شناسايى كنيد و آن‏ها را فهرست نماييد.
3 - نقاط ضعف خود را فراموش كنيد.
4 - براى زندگى روزمره، يك برنامه دقيق و منطقى تهيه كنيد و مطابق آن عمل نماييد.
5 - تصميم‏گيرى را تمرين كنيد و به نتيجه تصميم خود فكر نكنيد.
6 - از به زبان آوردن واژه‏هاى مأيوس كننده مانند: «نمى‏توانم و خراب مى‏شود» اجتناب كنيد.
7 - براساس توان خود عمل كنيد، نه براساس خواسته ديگران.‏
8 - به انگيزه قضاوت ديگران، كارى را ترك نكنيد.
9 - مهارت‏هاى موفقيت‏آميز و زودبازده را كسب نماييد و از كارهاى كوچك شروع كنيد.
10- زندگينامه افراد موفق را مطالعه كنيد و از رفتار آن‏ها الگو بردارى كنيد.
كتاب‏هاى زير جهت مطالعه‌ي بيشتر معرفي و توصيه مي‌شود:
روش‏هاى افزايش عزت نفس از اسماعيل بيابانگرد.
رموز اعتماد به نفس از رابرت آنتونى، ترجمه اسماعيل كيوانى.
روان‏شناسى اعتماد به نفس، از پيرداكو.
به خود اعتماد كنيد، از پترستر، ترجمه دكتر سرورى.
جوان و نيروى چهارم زندگى از محمد رضا شرفى.
پى نوشت‏ها:
1 - آبراهام مازلو، روان‏شناسى شخصيت سالم، ترجمه شيوا رويگردان، ص 154.
2 - همان، ص 155.
3 - بحارالانوار، ج 47، ص 25.
4 - اصول كافى، ج‏3، ص 219.
5 - موسوى لارى، رسالت اخلاق در تكامل انسان، ص 345.
6 - غررالحكم، ج‏3، ص 164.
7 - پترلستر، به خود اعتماد كنيد، ترجمه دكتر سرورى، ص 125.
8 - موسوى لارى، همان، ص 360.
9 - غررالحكم، ج‏4، ص 319.
10 - محمد تقى فلسفى، جوان، ج‏2، ص 350.
11 - نهج‏البلاغه، فيض الاسلام، كلمات قصار 325.