پاسخ ارائه شده در پاسخ به سوال یک پرسشگر با مشخصات خاص می باشد لذا در صورتی که سوالی دارید از طریق درگاه های پاسخگویی پیگیری فرمائید.
اگر بهداشت فردی رعایت نشود موجب حق النفس یا حق الناس است؟
مسئولین بهداشت دائماً توصیه به رعایت مسائل بهداشتی می کنند؛ اگر بهداشت فردی رعایت نشود موجب حق النفس یا حق الناس است؟ اگر حق الناس است حلالیت و جبرانش به چیست؟
حق، حقوق، حق الناس، حق الله، بهداشت فردی، رعایت بهداشت.

در این روزها که ویروسی خطرناک و مسری در جامعه شیوع پیداکرده و مسئولین بهداشت دائماً توصیه به رعایت مسائل بهداشتی می کنند؛ اگر بهداشت فردی رعایت نشود موجب حق النفس یا حق الناس است؟ اگر حق الناس است حلالیت و جبرانش به چیست؟ چگونه باید توبه نمود؟

پاسخ اجمالی:

در تقسیم بندی حقوق در اسلام، حقوق به سه دسته تقسیم می شود و آن عبارت است از حق الله، حق النفس و حق الناس. از میان حقوق ذکرشده، حق الناس در اولویت قرار دارد. مؤمنین نسبت به یکدیگر مسئول هستند لذا هر چیزی که حقى از مردم در آن باشد، در حیطه حق الناس قرار مى گیرد و اگر فردی مراعات بهداشت فردی را نکند و هم خود و هم دیگران را در معرض خطر بیماری قرار دهد، حق الناس بر عهده اش قرار خواهد گرفت. اگر شخصی بهداشت فردی را رعایت نکند اولین کسی که آسیب می بیند خودش است و اگر دچار بیماری شود حق الله نیز بر عهده او قرار خواهد گرفت چون این عمل مصداق آسیب زدن به جسم می باشد که شرعاً و اخلاقاً از آن نهی شده است. ابتدا باید در برابر خداوند توبه نماید سپس از صاحبان حق رضایت گیرد. درصورتی که به هیچ وجه امکان جبران نداشته باشد توبه واقعی نماید، از طرف صاحبان حق صدقه داده و در کارهای خیر خود آن ها را نیز شریک کند.

 

پاسخ تفصیلی:

با مراجعه به روایات و احادیث و همچنین کلام عالمان دینی، به این نتیجه می رسیم که حق الناس وسعتی به گستره ی تمامی اعمال و رفتار بشری دارد. حق الناس یعنی حقی که مختص مردم بوده و جدای از حق الله است، رعایت این نوع حقوق در دین اسلام بسیار مورد تأکید قرارگرفته است، چون خداوند متعال اگر از حق خویش هم بگذرد از حق الناس و حقی که مربوط به مردم است نخواهد گذشت. حقوق در یک تقسیم بندی کلی به سه دسته ی حق الله، حق النفس و حق الناس تقسیم می شوند و فطرت، دین و عرف ازجمله مبانی حق الناس یا منشأ ایجاد آن به شمار می آیند.

فلسفه حق الناس در اسلام:

انسان موجودی است که در مقایسه با دیگر موجودات هستی دارای کرامت ذاتی است. چنانکه در قرآن کریم ساختار وجودی انسان را بهترین ساختار وجودی دستگاه آفرینش می داند و می فرماید: «لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِی أَحْسَنِ تَقْوِیمٍ؛ که ما انسان را در بهترین صورت و نظام آفریدیم»(1) و از همین روی، در بین تمام آفریده های جهان، او را باکرامت خاص، مقام ویژه ای بخشیده است (2). همین امور امتیاز یا حقوقی را برای او ایجاد می کند. از سوی دیگر انسان موجودی اجتماعی است یعنی بالطبع یا به ضرورت به صورت گروهی زندگی می کند و با توجه به تضاد و تزاحمی که معمولاً بین منافع انسان ها وجود دارد، برای جلوگیری از ستیز و نزاع و هرج ومرج در اجتماع، وجود قانون امری ضروری و بدیهی است. ازاین رو انسان ها از جوانب مختلف دارای حقوقی هستند که از آن با عنوان حق الناس یاد می شود و دیگران مکلف اند آن را مراعات نمایند و البته زمینه بروز این حقوق و تکالیف بیشتر در روابط اجتماعی بین مردم نمود پیدا می کند.

اهمیت حق الناس:

اسلام به عنوان کامل ترین دین آسمانی که دارای جامع ترین نظام حقوقی نیز هست، بر حقوق انسان ها و به ویژه افراد مسلمان نسبت به یکدیگر بسیار تأکید نموده و درآیات و احادیث فراوانی اهمیت حقوق مردم را خاطرنشان کرده است و حتی در مواردی مقدم بودن این حقوق بر حق الله را نشان می دهد. تأکید اسلام بر رعایت حق الناس آن چنان مؤکد است که مى گوید آنگاه که انسان از گناهان پیشین خود به درگاه الهى توبه مى کند تا زمانى که حقوق ضایع کرده مردم را ادا نکند، توبه اش پذیرفته نخواهد بود (3) یعنى خدا حق خود را در کوتاهى ها در شرایطى که نشانه هاى ندامت واقعى در فرد مسلمان آشکار شود، مى بخشد؛ اما حق مردم را در هیچ شرایطى نخواهد بخشید.

عدم رعایت بهداشت عمومی از مصادیق حق الناس:

 با توجه به این نکات همه مؤمنین نسبت به یکدیگر مسئول هستند و باید نسبت به مراعات حقوق همدیگر اهتمام بورزند لذا هر چیزی که حقى از مردم در آن باشد، در حیطه حق الناس قرار مى گیرد و اگر فردی با عدم مراعات آن مثلاً با مراعات نکردن بهداشت عمومی و فردی هم خود و هم دیگران را در معرض خطر بیماری قرار دهد و باعث آسیب زدن به امنیت، آسایش و سلامتی مردم گردد حق الناس بر عهده اش قرار خواهد گرفت.

عدم رعایت بهداشت فردی از مصادیق حق الله:

اگر فردی بهداشت فردی را رعایت نکند خود اولین کسی است که آسیب می بیند و با این رفتار دچار آسیب جسمی خواهد شد، درنتیجه حق الله نیز بر عهده اش قرار خواهد گرفت. چون تعالیم دین اسلام به گونه ای است که برای روح و جسم انسان ارزش فوق العاده ای قائل شده و انسان را از هرگونه واردکردن آسیب به جسم و جان خویش نهی می کند: وَ لا تُلْقُوا بِأَیدِیکُمْ إِلَى التَّهْلُکَةِ؛ با دست خویش خود را به هلاکت نیفکنید (4).

روش توبه و جبران از حق الله و حق الناس:

حال اگر شخصی به خاطر عدم رعایت بهداشت فردی دچار بیماری شود در اینجا حق الله بر عهده اش قرارگرفته و برای توبه کردن و جبران گذشته فقط توبه لازم است، توبه و اظهار پشیمانی در پیشگاه الهی دستور خاصی ندارد. مهم عزم بر ترک گناه (که رعایت بهداشت فردی) و ندامت و پشیمانی درونی است؛ اما اگر در ادامه هم خود بیمار شود و هم مسبب عمدی انتقال بیماری به دیگران باشد، (و این هم به خاطر گوش ندادن عمدی به مسائل بهداشتی و توصیه های پزشکی باشد) برای جبران در ابتدا باید در برابر خداوند توبه نماید چون هر حق الناسی، حق الله هم محسوب می شود. علتش هم این است که وقتی انسان (مثلاً) مال کسی را از بین ببرد و یا به دیگران آسیب می رساند و... علاوه بر آن که آبروی دیگران را می ریزد، از اطاعت دستور الهی هم سرپیچی کرده است؛ و در ادامه باید به یکی از صورت های زیر عمل شود:

 الف- درصورتی که طرف و یا کسانی که به آن ها آسیب رسانده را می‏شناسد، رضایتشان را حاصل کند.

 ب- اگر صاحبانش را نمی‏شناسد از طرف آن ها به فقرا صدقه بدهد.

 ج- اگر صاحب یا صاحبان حق فوت کرده به ورثه او رجوع نماید و از آن ها رضایت بطلبد.

 د- اگر فعلاً قدرت رضایت گرفتن را ندارد، هر وقت قدرت جبران را پیدا کرد در اولین فرصت حق آن ها را بدهد و یا رضایت آن ها را کسب نماید.

 ه- اگر نتوانست، وصیت کند تا بعد از مرگش ورثه رضایت صاحب مال را جلب کنند.

 و- درصورتی که به هیچ وجه امکان جبران نداشته باشد یا آن افراد را نمی شناسد و یا ورثه ای نداشته باشد، توبه واقعی نماید و خیرات معنوی به صاحب حق هدیه کند ان شاءالله خداوند عالم او را ببخشد و صاحب حق را با لطف و کرم خود راضی نماید.

اما اگر برای یک نفر به لحاظ شغل یا هر مسئله دیگر، رعایت تمام نکات بهداشتی عسر و هرج دارد و واقعاً نمی تواند همیشه مراعات کند و  یا در نظر دیگران چنین به نظر می رسد که رعایت نمی کند دیگر مرتکب گناه نشده است بنابراین نیازی به توبه و دیگر مسائل نیست.

نتیجه:

 با توجه به این که همه افراد جامعه نسبت به یکدیگر مسئول هستند و باید نسبت به مراعات حقوق همدیگر حتی الامکان اهتمام بورزند لذا هر چیزی که حقى از مردم در آن باشد، در حیطه حق الناس است و رعایت نکردن عمدی مسائل بهداشتی هم از مصادیق حق الله و حق الناس می باشد چون با مراعات نکردن عمدی مسائل بهداشتی باعث آسیب به جسم خود و دیگران می شود و برای جبران این عمل ابتدا در برابر حق تعالی توبه نماید و در ادامه باید از کسانی که او باعث بیماری آن ها شده رضایت بگیرد؛ اما اگر رضایت گرفتن امکان نداشته باشد مثلاً صاحبان حق مشخص نباشد و ... باید توبه واقعی نماید و از طرف صاحبان حق صدقه داده و در کارهای خیر خود آن ها را شریک کند.

 

 

پی نوشت ها:

  1. سوره تین، آیه 4.
  2. سوره اسراء، آیه 70.
  3. شیخ رضی، نهج البلاغه، کلمات قصار؛417: أَنْ تُؤدّى الى المخلوقینَ حُقُوقهم حتّى‏ تَلقىَ اللَّهَ امْلس لیس علیک تَبَعَةٌ.
  4. سوره بقره، آیه 195.

 

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

  1. اخلاق معاشرت. جواد محدثی
  2. رساله حقوق امام سجاد (علیه السلام)
  3. مقالات درباره منشاء حقوق
  4. مفاتیح الحیات. عبدالله جوادی آملی
  5. گناهان کبیره. محمدحسین دستغیب
  6. مرآه الکمال. عبدالله مامقانی

 

موضوعات مرتبط:

اخلاق اجتماعی. حقوق انسانی. منشاء حقوق. ضامن شدن. شرایط توبه و جبران