پاسخ ارائه شده در پاسخ به سوال یک پرسشگر با مشخصات خاص می باشد لذا در صورتی که سوالی دارید از طریق درگاه های پاسخگویی پیگیری فرمائید.
مقام علمی امام صادق علیه السلام را توضیح بفرمایید؟
محققان شيعي و اهل سنت آن حضرت را پيشوا و پيشگام در بسياري از علوم و مذاهب اسلامي مي دانند. نقش آن حضرت در نشر علوم مختلف و ترويج حديث، از گفتار ...

مقام علمی  امام صادق علیه السلام را توضیح بفرمایید؟

جايگاه علمي وعرفانی حضرت صادق عليه السلام

محققان شيعي و اهل سنت آن حضرت را پيشوا و پيشگام در بسياري از علوم و مذاهب اسلامي مي دانند. نقش آن حضرت در نشر علوم مختلف و ترويج حديث، از گفتار و نوشتار و نيز تربيت شاگردانش پيداست. (1)

شاگردان محضرش را چهار هزار نفر گفته اند. شيخ مفيد مي گويد:  اهل حديث كساني را كه از امام صادق عليه السلام روايت نقل كرده اند جمع آوري نموده اند، و تعداد افراد ثقه [و مورد اطمينان] آنها علي رغم اختلافشان در نظريات و گفتار، به چهار هزار نفر مي رسند.» (2)

شهيد اوّل نيز تصريح كرده است كه شاگردان معروف آن حضرت به چهار هزار نفر مي رسيدند. (3)

الف. اعتراف ديگران

1.«ابو حنيفه»، پيشواي معروف فرقه حنفيه كه دستگاه وقت او را در مقابل امام صادق عليه السلام قرار داده بود، گاه مجبور مي شد به عظمت علمي امام صادق عليه السلام اقرار نمايد.

ابو حنيفه مي گويد: زماني كه منصور [دوانيقي] جعفربن محمد» را احضار كرده بود، مرا خواست و گفت: مردم شيفته جعفر بن محمد شده اند، براي محكوم ساختن او يك سري مسائل مشكل را در نظر بگير. من چهل مسئله مشكل آماده كردم. روزي منصور كه در «حيره» بود، مرا احضار كرد. وقتي وارد مجلس وي شدم، ديدم جعفر بن محمد در سمت راست او نشسته است. وقتي چشمم به او افتاد، آنچنان تحت تأثير ابهت و عظمت او قرار گرفتم كه چنين حالي از ديدن منصور به من دست نداد. سلام كردم و با اشاره منصور نشستم. منصور رو به وي كرد و گفت: اين ابو حنيفه است. او پاسخ داد: بله مي شناسم. سپس منصور رو به من كرده گفت: اي ابو حنيفه! مسائل خود را با ابو عبدالله در ميان بگذار.

در اين هنگام شروع به طرح مسائل كردم. هر مسئله اي مي پرسيدم، پاسخ مي داد. عقيده شما در اين باره چنين و عقيده اهل مدينه چنان و عقيده ما چنين است. در برخي مسائل با نظر ما موافق، و در برخي ديگر با اهل مدينه موافق، و گاهي با هر دو مخالف بود. بدين ترتيب چهل مسئله را مطرح كردم، و همه را پاسخ داد. ابو حنيفه به اينجا كه رسيد، با اشاره به امام صادق عليه السلام گفت: « [او] دانشمندترين مردم، آگاه ترين آنها به اختلاف مردم در فتاوا و مسائل فقهي است.» (4) در جاي ديگر از او چنين نقل شده است كه گفت: من دانشمندتر از جعفر بن محمد نديده ام. و گفت: اگر آن دو سال نبود، نعمان (=ابو حنيفه) هلاك مي شد.» (5) منظور از دو سال زماني است كه خدمت امام صادق عليه السلام مي رسيد و از او دانش فرا مي گرفت.

اما عظمت علمي امام صادق عليه السلام هم در فقه در اوج قرار دارد و شاگردان بي شماري را تربيت نموده و هم در تفسير، هم در كلام و هم در فلسفه، نهايي ترين نظريات را ارائه مي دهد و هم در سلوك و عرفان كوتاه ترين راه پيمودني را پيش روي عارفان قرار مي دهد و در علم جبر و شيمي و علوم غريبه نيز نظريات شگرفي را بيان نموده است

2. ابن حجر هيتمي مي نويسد: «به قدري علوم از او (جعفر بن محمد) نقل شده است كه زبانزد مردم گشته و آوازه آن در همه جا پخش شده است و بزرگ ترين پيشوايان [فقه و حديث] مانند يحيي بن سعيد، ابن جريح، مالك، سفيان ثوري، سفيان بن عيينه، ابو حنيفه، شعبه و ايوب سجستاني از او [حديث] نقل كرده اند.» (6)

3. ابو بحر جاحظ، يكي از دانشمندان مشهور قرن سوم مي گويد: «جعفر بن محمد كسي است كه علم و دانش او جهان را پر كرده است و گفته مي شود كه ابو حنيفه و همچنين سفيان ثوري از شاگردان او هستند و شاگردي اين دو تن در اثبات عظمت علمي او كافي است.» (7)

4. ابن صبّاغ مالكي (784 - 855 ه) مي گويد: آنقدر علوم از او (جعفر بن محمد) نقل شده است كه سواران آن را حمل مي كنند، و آوازه و شهرت آن در تمام شهرها رسيده است، و علما از هيچ يك از اهل بيت عليهم السلام به اندازه او حديث نقل نكرده اند. (8) «

 

ب. كتب و شاگردان حوزه شيعي

نامدارترين شاگردان آن حضرت در حوزه شيعي عبارتند از؛ جميل بن دراج، عبدالله بن مسكان، عبدالله بن بكير، حماد بن عيسي، حماد بن عثمان، ابان بن عثمان، هشام بن الحكم، مفضل و... كه اين شاگردان كتب بسياري را از خود آن حضرت نقل نموده اند، و يا خود تأليف كرده اند.

كتابهايي كه توسط شاگردان حضرت تأليف شده بسيار است، تعداد آنها چهارصد بلكه بيشتر نيز گفته شده است. نويسنده كتاب «سير حديث در اسلام» (9) سيصد و هفتاد و سه تن را با ذكر تأليف و نوشته آنان ذكر كرده كه از ميان آنان بيست نفر كساني اند كه بيش از يك تأليف دارند. (10)

عده اي از بزرگان و پيشوايان اهل سنت از محضر علمي حضرت صادق عليه السلام استفاده علمي برده اند و به بزرگي و تفوق و برتري او اتفاق نظر داشته اند؛ چنان كه به اين مسئله شيخ سليمان قندوزي در ينابيع المودة، و نووي در تهذيب الاسماء و... اشاره كرده اند؛ و استفاده علمي از محضر آن حضرت را شرف و فضيلت و بزرگي براي خويش مي دانستند، چنان كه از شافعي قبلاً نقل شد. (11)

مالك بن انس مي‏گويد: جعفر بن محمد عليهما السلام در يكي از سه حال بود: حالت روزه، نماز و ذكر. او از عابدان بزرگ و زاهد سترگ بود كه از خدا خشيت دارند. يك سال در سفر حج با او همراه بودم، هنگامي كه پس از بستن احرام بر مركب خويش قرار گرفت، تا مي‏خواست لبيك گويد، صدايش مي‏بريد و نزديك مي‏شد كه از مركب پائين افتد.

مالك در ادامه سخنش مي‏گويد: با فضيلت‏تر از جعفر بن محمد از جهت دانش، عبادت و نيايش، هيچ چشمي نديده و هيچ گوشي نشنيده و از خاطر احدي نگذشته است .(12)

براي آگاهي بيشتر رك ماهنامه اطلاع رساني، پژوهشي، آموزشي مبلغان شماره 77

پي نوشت ها :

1. ر. ك: شرح نهج البلاغه ابن ابي الحديد، ج 1، ص 18؛ تاريخ التشريع الاسلامي، ص 263.

2.  شيخ مفيد، الارشاد، قم، مكتبة بصيرتي، ص 271.

3.  محمد بن مكي العاملي، ذكري الشيعه، قم، مكتبة بصيرتي.

4. حيدر اسد، الامام الصادق و المذاهب الاربعه، بيروت، دارالكتاب العربي، دوم، 1390 ه. ق، ج 4، ص 335.

5.  تذكرة الحفاظ، محمد شمس الدين ذهبي، بيروت، دار احياء التراث العربي، ج 1، ص 166 و مناقب ابي حنيفه، ج 1، ص 172.

6. ابن حجر هيتمي، الصواعق المحرقه، قاهره، مكتبة القاهره، دوم، 1385 ه. ق، ص 201.

7. الامام الصادق و المذاهب الاربعه، همان، ج 1، ص 55.

8. الفصول المهمه، ابن صباغ المالكي، ناشر : دار الحديث  ص 222.

9.  سير حديث در اسلام، سيد احمد ميرخاني، دوم، تهران، ص 204-109.

10.  همان، ص 206.

11  اعلام الهدايه، همان، ج 1، ص 228.

12. بحار الأنوار، ج 47، ص 16.