پاسخ ارائه شده در پاسخ به سوال یک پرسشگر با مشخصات خاص می باشد لذا در صورتی که سوالی دارید از طریق درگاه های پاسخگویی پیگیری فرمائید.
چرا امام جواد با وجود شناخت همسرش، او را طلاق نداد؟
ازدواج امام جواد (ع) با دختر مأمون (ام الفضل) از مسایلی است كه اظهار نظر قطعی درباره آن مشكل است؛ در عین حال می توان به برخی عوامل تأثیر گذار اشاره كرد ...

چرا امام جواد با وجود شناخت همسرش، او را طلاق نداد؟

با سلام و تشكر به خاطر ارتباطتان با اين مركز

 ازدواج امام جواد (ع) با دختر مأمون (ام الفضل) از مسایلی است كه اظهار نظر قطعی درباره آن مشكل است؛ در عین حال می توان به  برخی عوامل تأثیر گذار اشاره كرد . تبیین علل ازدواج امام جواد با دختر مأمون می طلبد به این امر نیز اشاره شود كه هدف مأمون از دواج دخترش با امام چه بود.

به نظر می رسد مأمون اهداف زیر را دنبال می كرد:

1. نظارت بر رفتار امام جواد:   

 مأمون با فرستادن دختر خود به خانه امام می خواست آن حضرت را همیشه زیر نظر داشته باشد . دختر مأمون نیز در انجام این رسالت موفق بود، زیرا در خبر چینی و گزارشگری ماهر بود.

2. جذب حكومت:

 مأمون تصور می كرد با این وصلت امام جواد را مجذوب مادیات و امكانات سلطنتی نموده و به قداست و حرمت امام لطمه وارد نماید؛ غافل از این كه امام یكی از زاهد ترین امامان بوده و جذب دستگاه حكومت نمی گردید.

3. جلوگیری از اعتراض علویان:

 دشمنی مأمون با علویان موجب شد كه آنان علیه وی اعتراض نموده و حكومت او را متزلزل كنند. مأمون با این ازدواج قصد داشت خود را علاقه مند به امام نشان دهد، در نتیجه شیعیان قیام نكنند.

مأمون در جهت تحقق اهداف فوق شدیداً امام را تحت فشار قرار داد و برای این وصلت از همه راهكارها و اهرم ها بهره گرفت. با توجه به  این مطالب به نظر می رسد عوامل زیر در ازدواج امام جواد تأثیر گذار بود:

ا) اجبار امام به ازدواج:

   بی تردید ازدواج امام جواد با دختر مأمون خواسته امام نبوده و این ازدوج مانند ازدواج های معمولی كه مبتنی بر خواست و رعایت شرایط باشد، صورت نگرفت. زیرا امام  می دانست كه مأمون پدرش امام رضا (ع) را به شهادت رسانده و یكی از دشمنان خاندان اهل بیت پیامبر (ص) و شیعیان است.

 از سوی دیگر امام می دانست كه :

حكومت وی فاقد وجاهت قانونی و شرعی است . مأمون جهت رسیدن به اهداف خود شدیداً امام را تحت فشار قرار داد . حتی حضرت را تهدید نمود. برخی عقیده دارند كه اگر امام ازدواج نمی كرد، ممكن بود امام را ترور كند. (1)

  ب) حفظ جان امام :

 گرچه در فرهنگ ائمه « از جمله امام جواد » ترس از مرگ وجود ندارد، ولی در آن مقطع زنده بودن و رهبری امام  نقش بنیادی در حفظ دین و مصالح مسلمانان داشت. امام جهت حفظ جان خود با دختر مامون ازداوج نمود . (2)

یكی از نویسندگان می نویسد: .... هدف امام جواد از قبول این ازدواج دو چیز بود:

 یكی این كه: امام با قبول این ازدواج خود را از كشته شدن نجات داد،

 دوم این كه : امام جواد با این كارش جان نیروهای انقلابی شیعه را هم حفظ كرد و در نتیجه نهضت مكتبی علویان به پیشرفت خود ادامه داد. (3)

پ) حفظ شیعیان :

   یكی از استراتژی های مهم خلفای اموی و عباسی، شیعه ستیزی بوده و آنان از هیچ جنایتی علیه علویان دریغ نكرده و به آزار و زندانی كردن و قتل آنان می پرداختند.

 از سوی دیگر یكی از سیاست های مهم ائمه (ع) حفظ شیعیان بود، چنان كه امام حسن (ع) یكی از علل صلح خویش را حفظ شیعیان بیان نمود. (4)

ائمه سعی می كردند با اتخاذ سیاست و راهكارهای منطقی و معقول به حفظ شیعیان بپردازند، گرچه ممكن بود اتخاذ راهكارهای حفظ شیعیان، شخصیت آن ها را زیر سؤال ببرد. ولی امامان  جهت حفظ جان شیعیان خود همه سختی ها و ناروای ها را تحمل می نمودند.

 شاید امام جواد از ازدواج با دختر مأمون،حفظ جان شیعیان را دنبال می كرد. طبیعی بود كه مأمون با ازدواج دخترش با امام جواد تا اندازه ای از سیاست خصمانه خود علیه شیعیان پرهیز می كرد.

یكی از نویسندگان می نویسد :

 نزدیكي امام به دربار مي‏توانست مانع ترور حضرت از طرف معتصم و عامل پیشگیري از سركوبي سران تشیّع و یاران برجسته امام توسط عوامل خلیفه باشد، و این به یك معنا مي‏توانست شبیه قبول وزارت هارون از طرف علي بن یقطین ، یعني نفوذ در دربار خلافت به نفع جبهه تشیّع باشد.

«حسین مكاري»، یكي از یاران امام جواد، مي‏گوید: در بغداد خدمت امام جواد شرفیاب شدم و زندگی اش را دیدم. در ذهنم خطور كرد كه : «اینك كه امام به این زندگي مرفّه رسیده است ، هرگز به وطن خود، مدینه، باز نخواهد گشت». امام لحظه‏اي سر به زیر افكند، آن گاه سر برداشت و در حالي كه رنگش از اندوه زرد شده بود، فرمود:

اي حسین! نان جوین و نمك خشن در حرم رسول خدا نزد من از آن چه مرا در  این حال مي‏بیني محبوب تر است . (5)

به همین جهت امام در بغداد نماند و با همسرش «ام الفضل» به مدینه بازگشت . تا سال 220 همچنان در مدینه مي‏زیست. این امر نشان از آن دارد كه امام به خاطر حفظ جان یا حفظ شیعیان تن به این ازدواج داده بوده است . اگر این امر مبتنی بر رضایت امام بود ، چرا امام آن قدر ناراحت باشد و به مدینه بر گردد؟

 امام با اتخاذ سیاست های منطقی ، به رغم آن كه با ام الفضل ازدواج نمود، تحقق اهداف مأمون را در خصوص ازدواج دخترش غیر ممكن ساخت.

تنيجه:

با توجه به  اهداف امام (ع) از اين ازدواج ، شايد طلاق گزينه مناسبي براي رهايي از ام الفضل باشد اما براي رهايي از دست مامون و معتصم نبود. چرا كه شايد با طلاق از دسيسه هاي همسر در امان بود و خود را تا حدودي نجات مي داد. اما به نفع عموم شيعيان نبود. همان گونه كه بيان شد با توجه به شرائط حاكم بر آن زمان امام با اين ازدواج در پي حفظ جان شيعيان نيز بودند. كه اين امر با طلاق دادن ام الفضل به سر انجام نمي رسيد.

پی نوشت:

1. مهدی پیشوایی، سیره پیشوایان، ص559 ، موسسه امام صادق (ع) ، قم ، 1379 .

2. همان .

3. امامان شیعه و جنبش های مكتبی، محمد تقی مدرس، ص306، ترجمه حمید رضا آژیر ،مشهد ،بنياد پژوهش هاي اسلامي.

4. اخبارالطوال، ابو حنيفه دينوري، ص 220، چاپ اول، قاهره، دار احياء الكتب العربي (افست انتشارات آفتاب،تهران).

5. مجلسي، بحار الأنوار ، ج 50، ص 48 ،سال چاپ : 1403 - 1983 م ، ناشر : دار إحياء التراث العربي ، بيروت ، لبنان؛قزویني، سید كاظم، الامام الجواد من المهد اًّلي اللحد ، ص 152 .